23.08.2014.
Menu główne
Start
Urząd Gminy
Aktualności
O programie
Oświata
Parafie
Biznes lokalny
Przewodnik
Instytucje
Ogłoszenia
Organizacje lokalne
Imieniny
23 Sierpnia 2014
Sobota
Imieniny obchodzą:
Apolinary,
Benicjusz, Filip,
Laurenty, Sulirad,
Walerian, Waleriana,
Zacheusz
Do końca roku zostało 131 dni.
Statystyka
Twoje dane
IP odwiedzającego
54.80.187.95

you are here: Start arrow Przewodnik arrow Zarys historyczny miejscowości




Gościmy
Zarys historyczny miejscowości PDF Drukuj
A to ciekawe...

Oksa

 Bez grafiki

Kościół p.w. św. Mikołaja w Oksie

 Bez grafiki

Kościół p.w. św. Mikołaja w Oksie

Ośrodek Zdrowia

Strażnica OSP

Malownicze stawy rybne 

Nigdzie nie jest tak pięknie jak w Oksie. Piękno tej okolicy w całej okazałości pierwszy poznał, pokochał i docenił ojciec naszej literatury imć pan Mikołaj Rej z  pobliskich Nagłowic. Dlatego tu, na niewielkim wzniesieniu, które okalały modrzewiowe bory, rozległe stawy i kwieciste łąki nad początkującą Nidą, na terenie swoich posiadłości posadził miasto, które od swego herbu nazwał Okszą.

,,A ja Mikołaj Rej, będąc dziedzicem Nagłowickim ,Tworowskim i Pawęzowskim, oznajmuję tym listem komukolwiek dziś i na potem będzie wiedzieć potrzeba, iżem posadził miasto na gruncie swym tworowskim imieniem Oksza”

Działo się to w dzień św. Marcina 1554 r. Jeszcze dziś każdy odwiedzający Oksę zdumiony jest logiką i dojrzałością oraz rozmachem fundatora. Świadczy o tym duży rynek oraz geometryczny układ ulic. Całość niczym nie odbiega od tego typu rozwiązań urbanistycznych wielkich miast. Słabą stroną Oksy było jej usytuowanie nieco na uboczu od znanych wówczas głównych szlaków handlowych, roli których nie docenił chyba założyciel.

W XVI stuleciu kultura polska zbliżyła się do europejskiego poziomu, a jej centrum stanowił Kraków, miasto wsławione życiem intelektualnym. Chętnie przebywał tam także Mikołaj Rej. W tym czasie stał się też Kraków jednym z ośrodków reformacji. Można przypuszczać, że dla wielkiego humanisty z Nagłowic mogło to być inspiracją, by we własnych włościach założyć miasto, które w jego mniemaniu, mogło w tej części Polski odegrać podobną rolę co Kraków.

Aż do 1945 roku miejscowości Nagłowice i Oksa łączyły więzy personalne poprzez kolejnych właścicieli. Ostatnim był książę Michał Radziwiłł. Te dwie sąsiednie miejscowości nadal łączyła jakaś pokrewna więź do tego stopnia, że w latach 1976-1991 stanowiły jeden organ administracyjny, przyjmując nazwę ,,Gmina Nagłowice-Oksa”

Nie był to jednak trwały związek. Rozdzielenie gmin nastąpiło 2 kwietnia 1991 roku i to nie ze względów antagonistycznych lub ambicjonalnych, ale po dokładnych obustronnych przemyśleniach,  że w tak rozległym terenie gubi się samorządność. Rozwód nastąpił ugodowo i bez żalu.

Obecnie Oksa jest siedzibą Urzędu Gminy i Parafii Rzymskokatolickiej pod wezwaniem św. Mikołaja. Ma tu siedzibę m.in. Zakład Podstawowej Opieki Zdrowotnej, Punkt Apteczny, Gimnazjum, Szkoła Podstawowa, Przedszkole Samorządowe, Biblioteka Gminna, Filia Banku Spółdzielczego, Poczta, Posterunek Policji i OSP.

Popowice

Popowice - miejscowość położona 3,5 km na południowy-wschód od Oksy, przy ujściu rzeki Przyrwy (Bryniczki) do Nidy. Znana już w XIV w. i wymieniana w liczbie darowizn, którymi  król Kazimierz  Wielki  w 1342 r. uposażył kościół w Małogoszczu: ,,…darował wieś Popowice nad rzeką  Nidą z wszystkimi przynależnościami.”

Przywilej ten potwierdzili później kilkakrotnie różni monarchowie polscy: Kazimierz Jagiellończyk – „...w Wiślicy  w piątek, w oktawę Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny”, Stefan Batory –   w Grodnie,  dnia 21 czerwca 1586 r., August II Sas – w Warszawie, w dniu 16 grudnia 1720  r.

W źródłach z 1540 r. czytamy, że „Popowicze, własność probostwa w Małogoszczy, w ziemi krakowskiej, ma  obfitość łąk rozłożonych nad rzeką Nidą, (...) lasy wystarczające, karczmę, plebanię, folwark, młyn, i liczne pasieki.”

Współczesne Popowice to wieś typowo rolnicza. Malownicze, nadnidziańskie krajobrazy zachęcają do spędzania wolnego czasu na łonie natury. Wieś liczy obecnie 232 mieszkańców.

Błogoszów

Wieś oddalona około 5 km od Oksy w kierunku Włoszczowy.

Nazwa wsi Błogoszów występuje już w źródłach z dziejów Polski dotyczących XVI w. Jest tam mowa o tym, że parafia Konieczno, do której należał m.in. Błogoszów, Dołowatka, Tworów (dzisiejsza Oksa) i Pawięzów (dziś Pawęzów) znajdowała się w granicach archidiakonatu w Kurzelowie w arcybiskupstwie gnieźnieńskim. Błogoszów należał do tej parafii do roku 1932, a następnie został przyłączony do parafii Oksa. Obecnie Błogoszów jest jednym z sołectw w gminie Oksa.

Społeczność Błogoszowa dba o rozwój szkolnictwa. W 1947 r. za składkowe pieniądze został zakupiony drewniany barak, który stał się pierwszym samodzielnym lokum szkoły. 10 lipca 1960 r. nastąpiło uroczyste otwarcie, zbudowanego również z inicjatywy mieszkańców, murowanego budynku szkoły. Wysiłkiem lokalnej społeczności powstał w 1981 r. Komitet Rozbudowy Szkoły, który doprowadził do modernizacji i rozbudowy obiektu szkolnego oraz utworzenia przedszkola. Błogoszów liczy obecnie 411 mieszkańców.

Węgleszyn

 Bez grafiki

 Kościół parafialny p.w. św. Andrzeja w Węgleszynie

Miejscowość położona przy drodze Oksa – Małogoszcz, oddalona 5 km od Oksy i ok. 10 km od Małogoszcza. Wieś ma charakter tzw. „ulicówki”, gęsto zabudowanej po obu stronach drogi. Pierwsze pisemne  wzmianki o tej miejscowości pojawiają się już w 1315 roku, gdzie mowa jest o posiadłości, która wraz z kilkoma folwarkami należała do Jelitczyków, bliskich krewnych biskupa krakowskiego Floriana z Mokrska. W 1367 r. zbudował on murowany kościół pod wezwaniem św. Andrzeja Apostoła w stylu gotyckim na miejscu starego, drewnianego. Przetrwał on do naszych czasów w nieco zmienionym kształcie.

Pochodzenia nazwy miejscowości trudno ustalić. Prawdopodobnie wywodzi się ona od zajęć ludzi, którzy wypalali węgiel drzewny.

W tutejszym kościele w lipcu 1858 r. ślub wzięli Wincenty Żeromski i Franciszka Józefa z domu Katerla – rodzice pisarza Stefana Żeromskiego.

W czasie I wojny światowej Węgleszyn znalazł się pod okupacją austriacką. Okupanci zagrabili m.in. zabytkowe dzwony z XIV w. z kościoła parafialnego. Na przełomie XIX i XX w. Węgleszyn był siedzibą gminy. Wieś Węgleszyn z przysiółkami liczy 873 mieszkańców.

Dębina

Dębina jest kolonią należącą do wsi Węgleszyn. Najdawniejsze jej dzieje związane są z kluczem dóbr węgleszyńskich. Po upadku powstania listopadowego w 1831 r. w wyniku działów rodzinnych folwarki Dębina i Rembiechowa przypadły Liberacie Kochanowskiej z domu Bystrzonowskiej. Właścicielka tych dóbr zasłużyła się dla okolicy tym, że w 1843 r. wyremontowała kościół w Węgleszynie.

Wieś Dębina, typowa polska ulicówka, liczy obecnie 349 mieszkańców.

Podlesie

Podlesie leży ok. 2 km na trasie pomiędzy Oksą a Węgleszynem, w kierunku północnym. Wieś ta stanowi przysiółek Węgleszyna.  

Zakrzów

Zakrzów – miejscowość położona ok. 10 km od Oksy, pomiędzy Błogoszowem a Węgleszynem, w dolinie nad górnym biegiem rzeki Lipnicy. Najdawniejsze dzieje Zakrzowa związane są z właścicielami Węgleszyna. W połowie XVIII w. folwarki Zakrzów i Zalesie zostały oddzielone od klucza dóbr węgleszyńskich. Otrzymała je w posagu Helena Bystrzonowska, wydana za Antoniego Grabkowskiego herbu Jastrzębiec.

W 1874 r. majątek Zakrzów, liczący około 300 mórg ornej ziemi, zakupił Florian Krassowski herbu „Ślepowron”.

W XIX w. istniały tutaj znaczne pokłady torfu i kamienia budowlanego.

Z Zakrzowem w latach trzydziestych XX w. związany był w młodości Jerzy Giedroyć, brat Marii Krassowskiej, słynny redaktor wydawanego w Paryżu polskiego czasopisma „Kultura”. Przyjeżdżał tutaj wraz z młodszym bratem Henrykiem w odwiedziny do siostry. Kilkakrotnie spędzał w Zakrzowie swój urlop.

W 1945 r. majątek ten został przejęty przez państwo i rozparcelowany. Wieś Zakrzów liczy obecnie  256 mieszkańców.

Rembiechowa

Rembiechowa – miejscowość położona między Kanicami i Węgleszynem w odległości ok. 7 km od Oksy w kierunku północno-wschodnim. Według regionalnego poboru z 1540 r. „wieś Rembiechowa, w parafii Węgleszyn, własność Feliksa Oleśnickiego, miała 6,5 łanów, z tych jeden osiadły, pozostałe puste; lasy wspólne z Węgleszynem.”  

Ksiądz Jan Wiśniewski, autor książki „Historyczny opis kościołów...” wymienia miejscowość Rembiechowa w następujący sposób: „R.1595 Zofja de Sieniawa Oleśnicka z córkami swemi Jadwigą, Zofją i Anną z Rembiechowy. Ofiarowała temu bractwu (chodzi o „Bractwo św. Anny przy kościele małogoskim) kielich srebrny pozłacany, wartości czterech grzywien”.

Do 1831 roku Rembiechowa jako folwark należała do dóbr węgleszyńskich. Po upadku powstania listopadowego w 1831 r. w wyniku działów rodzinnych folwarki Dębina i Rembiechowa otrzymała Liberata Kochanowska z domu Bystrzonowska, która wsławiła się wyremontowaniem kościoła parafialnego w Węgleszynie (1843). Rembiechowa liczy 428 mieszkańców. 

Kanice

Kanice – miejscowość położona w odległości 10 km od Oksy na trasie Węgleszyn – Mniszek. Obecnie funkcjonują dwie nazwy: Stare Kanice i Nowe Kanice, które ukształtowały się na początku XIX w. Wcześniej istniała jedna nazwa – Kanice. Wieś należała do OO Cystersów w Jędrzejowie. W 1830 r. liczyła „9 dymów, 90 mieszkańców.” W 1864 r. dwór, który liczył około 120 mórg ornej ziemi, został rozparcelowany. W 1959 r. wielki pożar strawił prawie całą wieś. Znajduje się tutaj zabytek przyrody – odsłonięcie geologiczne – ściana zachodnia w starej piaskowni o wysokości do 3,5 m i długości ok. 30 m w tarasie po południowej stronie rzeki Lipnicy ok.1 km na północ od wsi.

Wsie Stare Kanice i Nowe Kanice liczą obecnie 408 mieszkańców.

Tyniec

Tyniec to niewielka wioska oddalona o 8 km na wschód od Oksy, położona wśród malowniczego krajobrazu , który obok rzeki Biała Nida stanowią liczne lasy i łąki.

Z historią Tyńca związana jest postać pisarza Kielecczyzny Stefana Żeromskiego. Jego bowiem matka Franciszka Józefa (córka dziedzica Tyńca Józefa Katerli) wyszła za mąż za Wincentego Żeromskiego – dzierżawcę dóbr w Lasochowie. Sam Żeromski pierwsze swoje utwory literackie podpisywał imieniem swego dziadka z Tyńca.

Korzystne położenie geograficzne Tyńca, liczne lasy i bory, w okresie okupacji niemieckiej sprawiły, iż na terenie tym intensywnie zaznaczyła się działalności grup partyzanckich. W lipcu 1944 roku formowano tutaj (w lesie w okolicach Dzierążni) I Batalion Jędrzejowskiego Pułku Piechoty AK dowodzonego przez porucznika Józefa Kurka ps. „Halny”.

Na pamiątkę tych działań odsłonięto w tutejszej szkole tablicę pamiątkową (1992 rok).

Jednym z osobliwości tego miejsca jest znajdujące się w pobliżu Białej Nidy, w centrum Tyńca maleńkie źródełko z krystalicznie czystą i zdrową wodą.

Tyniec liczy obecnie 458 mieszkańców.

Gawrony

Gawrony są kolonią należącą do wsi Tyniec. Odległe od Oksy o około 8 km.

W 1630 r. Gawrony wymienione są jako „grunty świeżo wykarczowane, zaorane i obsiane przez poddanych dziedzica Węgleszyna Szczęsnego Maja herbu Starykoń. O tereny te w 1631 r. upomniał się proboszcz Małogoszcza ks. Jakub Chrostkowic twierdząc, że jest to własność kościelna przynależna do wsi Popowice.” Źródła nie wspominają o mieszkających tam w owym czasie ludziach.

Obecnie we wsi Gawrony mieszka ok. 70 osób.

 

Dzierążnia

Dzierążnia – niewielka osada formalnie przynależąca do sołectwa Tyniec Wieś, od którego  oddalona jest ok. 1 km. W XIX w. Dzierążnia była folwarkiem z młynem wodnym, licznymi stawami rybnymi oraz niewielką rzeczką wypływającą z tzw. Stoku.

Pierwsi osadnicy pojawili się tutaj w okresie międzywojennym. Byli to mieszkańcy Tyńca i Jakubowa (gmina Imielno), którzy przybyli tutaj z uwagi na zasoby drewna opałowego i torfu. Dzierążnia znana jest przede wszystkim z uwagi na wydarzenia związane z okresem II wojny światowej. Na jej terenie działały grupy partyzanckie, z którymi chętnie współpracowali mieszkańcy wsi. Na łąkach pod Dzierążnią odbywały się zrzuty ludzi,  broni i amunicji. Placówkę odbioru oznaczono kryptonimem „Topola 1”. Współczesna Dzierążnia zachęca do jej odwiedzania swymi walorami przyrodniczymi: lasami, stawami rybnymi, źródlaną wodą, różnorodnością gatunków roślin i zwierząt oraz możliwością wypoczynku nad przepływającą tuż obok rzeką Białą Nidą. Dzierążnia liczy 34 mieszkańców.

  

Rzeszówek

Rzeszówek – wieś leżąca nad rzeką Białą Nidą oddalona o ok. 2 km od Oksy i 22 km od Jędrzejowa. Najwcześniejsze zapiski dotyczące Rzeszówka wywodzą się z XVI wieku.

„W XVI w. Rzeschow, wieś i folwark nad rzeką Nidą, powiat jędrzejowski, gmina Węgleszyn, parafia Konieczno, odległy o 18 wiorst od Jędrzejowa. Posiadał pokłady torfu i kamienia.”

W 1827 r. posiadał 15 domostw oraz 173 mieszkańców. W 1879 r. istniał folwark rozległy na 568 morgach. Na początku XVI w. wieś Rzeszówek należała do parafii Konieczno. Znajdowała się tam karczma. W 1508 r. Rzeszówek i Swojsławice były własnością Mikołaja Rzeszowskiego, a w 1570 r. należały do Adama Rzeszowskiego. „Miał 3 łany kmiece, 3 zagrody, karczmę, 2 sadzawki, młyn, lasy, zagajniki, dwór, folwark, łąki. Całość wyceniona była na 125 grzywien.”

Dawna nazwa Rzeszów pochodzi od nazwiska ówczesnych właścicieli tych dóbr - rodziny Rzeszowskich. Znajduje się tam dwór z połowy XIX w. położony w starym i rozległym parku. Obecnie liczy 198 mieszkańców.

 Bez grafiki

 Zabytkowy park w Rzeszówku

Lipno

Lipno leży w odległości ok. 8 km od Oksy w kierunku zachodnim. Należy do dwóch parafii: Konieczno i Kozłów.

Lipno jest jedną z najstarszych osad naszego terenu. W wiekach średnich był gniazdem rodowym Porajów. Potwierdza to fakt, że „Jan z Lipna w 1258 r. był w orszaku Bolesława Wstydliwego...”.

Miejscowość ta w swoich dziejach miała wielu właścicieli. Ciekawostką jest, że w końcu XVI w. należała do potomków Mikołaja Reja i w ich rękach pozostała ona do drugiej połowy XVII w. Najstarsi mieszkańcy najczęściej wspominają dziedzica Stanisława Borkowskiego, gdyż za jego rządów pojawiło się w Lipnie wiele nowych budynków, m.in. pałacyk, w którym od 1956 r. do chwili obecnej mieści się Szkoła Podstawowa im. Jana Pawła II. Najtragiczniejsze w dziejach Lipna wydarzenie miało miejsce latem 1945 r., gdy nacjonaliści ukraińscy, pozostający w służbie okupantów niemieckich, zamordowali 16 niewinnych osób. Wydarzenie to upamiętnia pomnik ku czci ofiar.

Obecnie Lipno liczy około 300 mieszkańców.

 

Pawęzów

Pawęzów leży ok. 2 km od Oksy w kierunku zachodnim, przy drodze do Włoszczowy. W przeszłości istniały inne nazwy tej wsi - Powiązów, w XIV w. znana była pod nazwą Powanzow. Wieś należała do parafii Konieczno obecnie do parafii Oksa. W I poł. XVI w. Pawęzów był wsią szlachecką należącą do Jana Powęzowskiego i Stanisława Gruszczyńskiego. Miała „2 dwory, 2 folwarki sadzawkę i młyn, lasy i łąki.” W 1554 r. Pawęzów został nabyty od Rzeszowskich przez Mikołaja Reja. Do dzisiaj znajduje się tam malowniczo położony staw. Obecnie liczy 198 mieszkańców.

Zalesie

Zalesie to niewielka wioska położona w odległości ok. 10 km od Oksy, w kierunku północno-zachodnim. W źródłach znajduje się informacja o tym, że w 1540 r. Zalesie miało tych samych właścicieli co Zakrzów, rodziny Górskich i Zakrzewskich. „Było tu 7 kmieci, na półłankach i 1 na łanie, trzy łany puste, młyn, karczma, dwa dwory, 2 folwarki, staw, pasieki, bór i łąki.” W 1827 r. było „12 dymów, 72 mieszkańców.” Obecnie znajduje się tutaj kaplica zbudowana z dużym zaangażowaniem miejscowego społeczeństwa. Należy ona do parafii Konieczno. Zalesie liczy 180 mieszkańców.

 
« poprzedni artykuł   następny artykuł »